DuchyŻywi i umarli w społeczeństwieśredniowiecznym

Jean-Claude Schmitt (ur. 1946), francuski mediewista, uczeń Jacques’a Le Goffa, antropolog historyczny, zgromadził w tym tomie i zanalizował obfity materiał „obcowania” żywych ze zmarłymi. Chodzi o zmarłych w sensie duchów, ale specyficznych: revenants, powrotników, tych, którzy po śmierci wracają między żywych we własnym „interesie”: zadośćuczynienia, wyrównania krzywd, modlitwy skracającej czas cierpień w czyśćcu. Ta inwazja powrotników stała się możliwa wraz z „wynalezieniem” czyśćca pod koniec XIII wieku, jako że odpowiednie działania żywych miały pomagać zmarłym w skróceniu pobytu w nim. Było to niejako wbrew idei memoria, pamięci o zmarłych, złożonej z liturgii i modlitw w imię separowania żywych od zmarłych i regulowania społecznego mechanizmu zapominania. Średniowieczni powrotnicy przez pewien czas zakłócali funkcjonowanie chrześcijańskiej memoria, utrudniając bieg „pracy żałoby”. Powstawali z grobów, by nawiedzać sumienia bliskich i krewnych. Według relacji analizowanych przez Schmitta żywi spotykali powrotników na jawie i we śnie. Powrotnicy są więc specjalną kategorią duchów. Nie przychodzą po to, by straszyć, lecz by się porozumieć. Z czasem, wraz z osłabieniem wagi czyśćca, ta forma zjaw, widm, duchów zanikła, zastąpiona przez znaną nam z kultury popularnej funkcję przerażania bez powodu. Badania Schmitta są przykładem mikrohistorii w najlepszym francuskim wydaniu.